نقش نهادهای فرهنگی و ارتباطی در تحولات هویت جنسیتی زنان در دوره قاجار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
محمدامین مهدی زاده 1
سجاد مهدی زاده 2
1 مرکز تحقیقات بسیج دانشگاه امام صادق، تهران
2 هیات علمی دانشکده معارف اسلامی و فرهنگ و ارتباطات دانشگاه امام صادق ع
10.30497/lcc.2020.75553
چکیده
در این مقاله، نقش نهادهای فرهنگی و ارتباطی در تحولات هویتی زنان در دوره قاجار بررسی خواهد شد که با توجه به موضوع، از روش پژوهش تاریخی براساس استنادات کتابخانه‌ای با رویکرد توصیفی و تحلیلی استفاده شده است. شروع تحولات در حوزه زنان را می‌توان اواخر دوره قاجار و به خصوص دوران مشروطه دانست. در این فضا برخی از زنان وابسته به جریان روشنفکری که معمولا خود از فارغ‌التحصیلان مدارس خارجی در ایران بودند، تلاش کردند با تأسیس مدارس جدید و سپس نشریات، زمینه ورود زنان به فضای عمومی جامعه را ایجاد کرده و نوع نگاه به زن در جامعه را تغییر دهند. در مجموع می‌توان عنوان داشت جریان فمینیستی شکل گرفته در چارچوب گفتمان سنتی پذیرفته شده، توانست با گسترش مدارس مدرن و ترویج ایده لزوم آموزش برای ایفای بهتر نقش‌های سنتی در نشریات، زمینه‌های تغییر هویت جنسیتی زنان را در جامعه ایجاد نماید.
کلیدواژه‌ها
هویت جنسیتی
دوره قاجار
نهاد‌های فرهنگی
نهاد‌های ارتباطی
مدارس نوین
  1. آفاری، ژانت(1376). «گذار از میان صخره و گرداب»، ایران نامه، مریلند.
  2. آفاری، ژانت(1385). انقلاب مشروطه ایران، رضا رضایی، تهران: بیستون.
  3. استرآبادی، بی بی خانم(1312ق). معایب الرجال، تهران.
  4. باقری، الهه و کثیری، مسعود(1391). «انتشار نشریه دانش قدمی در جهت مدرنیزه شدن نگرش جامعه نسبت به سلامت عمومی، تاریخ پزشکی.
  5. بامداد، بدرالمولک(1348). زن ایرانی از انقلاب مشروطیت تا انقلاب سفید، تهران: ابن سینا.
  6. بصاری، طلعت(1346). زندخت: پیشاهنگ نهضت آزادی بانوان ایران، تهران: کتابخانه طهوری.
  7. بهشتی سرشت، محسن و پرویش، محسن(1394). «بررسی مطالبات فرهنگی واجتماعی زنان در مطبوعات عصر قاجار»، زن در فرهنگ و هنر، شماره3، صص327-341
  8. ترابی فارسانی، سهیلا(1388). «تکاپوی زنان عصر قاجار: فردیت، جهان سنت و گذار از آن»، تاریخ اسلام و ایران، شماره2، صص1-22
  9. ترابی فارسانی، سهیلا(1395). « زن و تحول گفتمان از خلال نشریه‌های زنان»، تاریخ اسلام وایران، شماره 30، صص69-92
  10. حمیدی، سیدجعفر و عاملی رضایی، مریم(1386). «تحول جایگاه زن در نثر پیش از مشروطه»، تاریخ ادبیات، شماره3، صص46-60
  11. خوانساری، خسرو(1390). «مطبوعات زنان در دوره مشروطیت»، در اتحادیه منصوره، زن در تاریخ ایران معاصر، تهران: کویر.
  12. رایس، کلاراکلیور(1383). زنان ایرانی و راه و رسم زندگی آنان، ترجمه اسدالله آزاد، تهران: نشرکتابدار.
  13. رجبی، اشرف(1384). «تاریخچه تحولات پوشاک بانوان ایرانی در دوره قاجار»، رشد آموزش، شماره 21، صص39-44
  14. رضوانی، هما(1362). لوایح آقا شیخ فضل‌الله نوری، تهران: نشر تاریخ ایران.
  15. رنجبرعمرانی، حمیرا(1390). نگاهی کوتاه به انجمن‌های نسوان در عصر مشروطه، مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.
  16. زنجانی‌زاده، هما، باغدار دلگشا، علی(1394). « بررسی جامعه‌شناختی روزنامه‌نگاری زنان در عصر مشروطه»، مسائل اجتماعی ایران، شماره 1، صص61-79
  17. زیبایی‌نژاد، محمدرضا(1391). «جریان‌شناسی نهضت زنان در ایران»، در محمدرضا زیبایی‌نژاد، مجموعه مقالات و گفتگوها، قم: نشر هاجر.
  18. ساناساریان، الیز(1384). جنبش حقوق زنان در ایران، تهران: اختران.
  19. سعیدزاده، سیدمحسن(1373). «پیشینه تاریخی آموزشی زنان». پیام زن، شماره13
  20. سعیدی، حوریه(1378). «شکوفه(نخستین روزنامه زنان ایران)». تاریخ معاصر ایران، شماره 3، صص345-355
  21. سعیدی، گلناز(1386). انجمن‌های زنان در دوران مشروطیت، در نوشین احمدی خراسانی، فصل زنان، جلد 6، تهران: روشنگران و مطالعات زنان.
  22. شیخ الاسلام، پری(1351). زن در ایران و جهان، تهران: زرین.
  23. صدرهاشمی، محمد(1363). تاریخ جراید و مجلات ایران، اصفهان: کمال.
  24. فتحی، مریم(1393). کانون بانوان (با رویکردی به ریشه‌های تاریخی حرکت‌های زنان در ایران) ، تهران: مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران.
  25. فصیحی، سیمین(1389). «از خلوت خانه تا عرصه اجتماع رویارویی زنان با «دوگانگی طبیعت و فرهنگ» از انقلاب مشروطیت تا پایان دوره قاجار». فصلنامه تاریخ اسلام و ایران، شماره 8
  26. قویمی، فخری و وزیری، خشایار(1352). کارنامه زنان مشهور ایران، تهران: وزارت آموزش و پرورش.
  27. کارگر اسفندآبادی، خدیجه(1396). «زنان و توسعه مدارس»، فصلنامه تخصصی علوم سیاسی، شماره 39، صص95-114
  28. کثیری، مسعود و باقری، الهه(1390)«زبان زنان»، فصلنامه سخن تاریخ، شماره 13، صص3-36
  29. کزازی، ماندان؛ اکبری، زینب و رمضان جماعت، مینا(1392). «نقش زنان درشکل‌گیری آموزش و پرورش جدید دختران ایران»، پژوهش تاریخ، شماره1، صص87-106
  30. محیط طباطبایی، محمد(1375). تاریخ تحلیل مطبوعات ایران، تهران: بعثت.
  31. معاصر، حسن(1347). تاریخ استقرار مشروطیت در ایران، جلد 2، تهران: ابن سینا.
  32. مولانا، حمید(1358). سیر ارتباطات اجتماعی در ایران، تهران: دانشکده علوم ارتباطات جمعی.
  33. ناهید، عبدالحسین(1360)، زنان ایرانی در جنبش مشروطه، تبریز: احیاء.
  34. همراز، ویدا(1376). «نهادهای فرهنگی در حکومت رضا شاه»، تاریخ معاصر، شماره1، صص50-63
  35. نجم‌آبادی، افسانه و صنعتی، مهدخت. نامه‌ها، نوشته‌ها و یادها صدیقه دولت آبادی، جلد 3، نیویورک: نگرش و نگارش زن
  36. _____ . روزنامه حبل‌المتین، 1286
  37. _____ . روزنامه مجلس، شماره6، 16شوال1324